PROSPERO: ลงทะเบียนโปรโตคอล Systematic Review อย่างไร

PROSPERO คือทะเบียนนานาชาติสำหรับโปรโตคอลการทบทวนอย่างเป็นระบบที่เกี่ยวกับผลลัพธ์ด้านสุขภาพของมนุษย์ ซึ่งต้องลงทะเบียนก่อนเริ่มสกัดข้อมูล และช่วยให้ผู้ทบทวนบทความมั่นใจว่าคุณวางแผนวิธีการไว้ล่วงหน้าก่อนเห็นผลการวิจัย

PROSPERO คืออะไร และทำไมนักวิจัยจึงลงทะเบียน

PROSPERO ย่อมาจาก International Prospective Register of Systematic Reviews พัฒนาโดย Centre for Reviews and Dissemination (CRD) มหาวิทยาลัยยอร์ก ประเทศอังกฤษ โดยมีวัตถุประสงค์เพื่อลดการทำรีวิวซ้ำซ้อนโดยไม่ได้วางแผน และเพิ่มความโปร่งใสของกระบวนการทบทวน เพื่อลดอคติจากการรายงานผลแบบเลือกเฉพาะบางส่วน ผู้ใช้ลงทะเบียนและเข้าถึงข้อมูลสาธารณะได้โดยไม่เสียค่าใช้จ่าย (Booth et al., 2012)

ทะเบียนเปิดให้บริการในเดือนกุมภาพันธ์ 2011 และเติบโตอย่างรวดเร็ว Page และคณะ (2018) รายงานว่า ณ วันที่ 10 ตุลาคม 2017 มีรีวิวลงทะเบียนใน PROSPERO จำนวน 26,535 รายการ และอัตราการลงทะเบียนเพิ่มจาก 63 รีวิวต่อเดือนในปี 2012 เป็น 800 รีวิวต่อเดือนในปี 2017 งานเดียวกันยังสุ่มตรวจบันทึก 150 รายการที่ลงทะเบียนในปี 2017 พบว่า 44 รายการ (29%) ไม่ได้ระบุรายละเอียดของผลลัพธ์หลักนอกจากหมวดผลลัพธ์ เช่น เวลาวัดหรือตัววัดขนาดผล ข้อมูลนี้ชี้ว่าการลงทะเบียนอย่างเดียวไม่พอ ต้องกรอกรายละเอียดให้ชัดจึงจะป้องกันการเปลี่ยนผลลัพธ์ภายหลังได้จริง

ฝั่งผู้ตีพิมพ์ แนวทาง PRISMA 2020 ข้อ 24a ให้ระบุข้อมูลการลงทะเบียน รวมชื่อทะเบียนและเลขทะเบียน หรือระบุว่ารีวิวไม่ได้ลงทะเบียน ข้อ 24b ให้ระบุว่าเข้าถึงโปรโตคอลได้ที่ใด หรือระบุว่าไม่ได้จัดทำโปรโตคอล และข้อ 24c ให้อธิบายการแก้ไขข้อมูลที่เคยลงทะเบียนหรือระบุในโปรโตคอลพร้อมเหตุผล (Page et al., 2021) ดังนั้นต่อให้ไม่ได้ลงทะเบียน ก็ต้องรายงานข้อเท็จจริงนั้นอย่างตรงไปตรงมา การเริ่มด้วยโปรโตคอลที่ลงทะเบียนไว้จึงทำให้ตอบสามข้อนี้ได้ง่ายที่สุด ภาพรวมการทำ Systematic Review ทั้งกระบวนการอยู่ในบทความ วิธีทำ Systematic Review สำหรับวิทยานิพนธ์บัณฑิตศึกษาไทย

PROSPERO รับอะไร และไม่รับอะไร

ข้อมูลต่อไปนี้มาจากหน้าความช่วยเหลือและเงื่อนไขการใช้งานของ PROSPERO บนเว็บไซต์ของ CRD ที่ตรวจเมื่อวันที่ 11 ตุลาคม 2569 ทะเบียนอาจปรับเงื่อนไขได้ ก่อนยื่นจริงจึงควรอ่านหน้า “Eligibility for inclusion” ฉบับล่าสุดอีกครั้ง หลักการพื้นฐานคือ PROSPERO รับลงทะเบียนเฉพาะ Systematic Review ที่ศึกษาผลลัพธ์ซึ่งเกี่ยวข้องโดยตรงกับสุขภาพและความเป็นอยู่ที่ดีของมนุษย์ รีวิวต้องเป็นภาษาอังกฤษ และสถานะเริ่มต้นของรีวิวต้องเป็น “Planned or ongoing” (Centre for Reviews and Dissemination, n.d.)

ประเด็นที่นักศึกษาไทยควรระวังที่สุดมีสองข้อ ข้อแรก การทบทวนวรรณกรรมที่ค้นอย่างเป็นระบบแต่ไม่ได้ประเมินคุณภาพและสังเคราะห์ตามวิธีของ Systematic Review จะไม่เข้าเงื่อนไข ซึ่งต่างจากงานที่ผ่านขั้นตอนครบ ดูความแตกต่างของสองแบบใน การทบทวนวรรณกรรมทีละขั้น ข้อสอง ทะเบียนระบุชัดว่าห้ามสร้างบันทึกสำหรับรีวิวที่เสร็จแล้ว แม้วารสารจะขอเลขทะเบียนก็ตาม ผู้ที่เริ่มสกัดข้อมูลไปแล้วจึงลงทะเบียนภายหลังไม่ได้ และต้องรายงานตามข้อ 24a ของ PRISMA 2020 ว่าไม่ได้ลงทะเบียน

ลงทะเบียนเมื่อไร: หลังโปรโตคอลเสร็จ และก่อนเริ่มสกัดข้อมูล

เงื่อนไขเวลามีสองด้าน ด้านแรกคือห้ามช้าเกินไป รีวิวต้องลงทะเบียนก่อนเริ่มสกัดข้อมูล หรือก่อนได้รับข้อมูลรายบุคคลของผู้เข้าร่วม (IPD) ในกรณีรีวิว IPD ด้านที่สองคือห้ามเร็วเกินไป ทะเบียนแนะนำว่าโปรโตคอลควรเสร็จสมบูรณ์ หรือเกือบเสร็จ ก่อนยื่น เพราะการแก้ไขหลังลงทะเบียนจะสร้างเวอร์ชันใหม่ที่ทุกคนในทีมต้องอนุมัติ และทุกเวอร์ชันเปิดเผยต่อสาธารณะ หากมีหลายเวอร์ชันจะสับสน และหากเวอร์ชันแรกยังไม่รัดกุมจะบั่นทอนความน่าเชื่อถือของทีม (Centre for Reviews and Dissemination, n.d.)

ทะเบียนนิยามวันเริ่มต้นไว้ว่าเป็นช่วงใดก็ได้หลังโปรโตคอลเสร็จ และก่อนเริ่มสกัดข้อมูล และถือว่าโปรโตคอลเสร็จเมื่อได้รับอนุมัติจากผู้ให้ทุนหรือผู้ว่าจ้าง เมื่อการทบทวนโดยผู้ทรงคุณวุฒิเสร็จสิ้น เมื่อโปรโตคอลได้รับการตีพิมพ์ หรือเมื่อผู้เขียนตัดสินใจว่าเสร็จแล้วและไม่คาดว่าจะแก้ไขการออกแบบสำคัญ ทะเบียนยังกำหนดว่าหากวันสิ้นสุดที่กรอกห่างจากวันเริ่มต้นน้อยกว่า 28 วัน ระบบจะแจ้งเตือน เพราะ Systematic Review ใช้เวลาหลายเดือน (Centre for Reviews and Dissemination, n.d.) ภาพที่ 1 สรุปช่วงเวลาและขั้นตอนของบันทึก

ตัวอย่างกำหนดการสมมติ 16 สัปดาห์

ตารางต่อไปนี้เป็นตัวอย่างสมมติของนักศึกษาที่ทำ Systematic Review เป็นวิทยานิพนธ์ เพื่อให้เห็นว่าควรวางจุดลงทะเบียนตรงไหน ตัวเลขสัปดาห์เป็นเพียงตัวอย่างการวางแผน ไม่ใช่เวลาที่ทะเบียนกำหนด

กฎของตัวอย่างนี้คือ วันที่ในระบบ PROSPERO ต้องมาก่อนวันที่เริ่มสกัดข้อมูลในบันทึกของคุณเสมอ และเนื่องจากผู้ร่วมวิจัยทุกคนต้องอนุมัติก่อนเผยแพร่ ทีมควรเผื่อเวลาสำหรับขั้นตอนนี้ไว้ ไม่ควรยื่นในสัปดาห์สุดท้ายก่อนเริ่มสกัดข้อมูล

กรอกอะไรบ้าง: ช่องข้อมูลที่ต้องเตรียม

กฎสำคัญคือต้องกรอกทุกช่องเป็นภาษาอังกฤษ แม้จะอัปโหลดโปรโตคอลฉบับเต็มแล้วก็ตาม เพราะบันทึกต้องค้นหาได้ทั้งหมด การส่งบันทึกที่ให้ผู้อ่านไปดูโปรโตคอลแทนการกรอกช่องจะไม่ได้รับการยอมรับ อย่างไรก็ตาม ไฟล์กลยุทธ์ค้นหาและโปรโตคอลฉบับเต็มที่อัปโหลดเพิ่มสามารถเป็นภาษาใดก็ได้ ผู้ที่สร้างบันทึกต้องมี ORCID ด้วย (Centre for Reviews and Dissemination, n.d.) ดูวิธีขอ ORCID ได้ในบทความ DOI คืออะไร และ ORCID สำคัญอย่างไรกับนักวิจัยไทย

ก่อนยื่น ระบบจะตรวจหารีวิวที่คล้ายกันใน PROSPERO โดยใช้ชื่อเรื่อง คำถาม และแท็กของเงื่อนไข การแทรกแซง และการเปรียบเทียบ และแสดงรีวิวที่อาจซ้ำสามรายการแรกให้คุณตอบว่าจะดำเนินการต่ออย่างไร PROSPERO ไม่ได้ห้ามลงทะเบียนรีวิวที่คล้ายกัน แต่จะเก็บและแสดงเหตุผลของคุณในบันทึก (Centre for Reviews and Dissemination, n.d.) ดังนั้นควรค้นรีวิวเดิมไว้ก่อนเพื่อเตรียมคำอธิบายว่าทำไมรีวิวของคุณยังจำเป็น

หากต้องการเนื้อหาของโปรโตคอลที่ครบถ้วนกว่าช่องของทะเบียน ใช้รายการตรวจสอบ PRISMA-P 2015 ซึ่งกำหนดรายการที่ควรมีในโปรโตคอลของ Systematic Review และ Meta-analysis (Moher et al., 2015) โดยมีเอกสารอธิบายประกอบแต่ละข้อ (Shamseer et al., 2015) ผู้เขียนแนวทางนี้ระบุว่าโปรโตคอลที่ละเอียดช่วยให้เข้าใจและประเมินวิธีการทบทวน และช่วยตรวจจับการเปลี่ยนแปลงวิธีการและการรายงานผลแบบเลือก (Moher et al., 2015)

ขั้นตอนของบันทึกหลังกดส่ง

บันทึกมีสถานะต่อเนื่องตั้งแต่ร่างที่กำลังแก้ไข รอผู้ร่วมวิจัยทุกคนอนุมัติ อนุมัติครบและรอเผยแพร่ จนถึงเผยแพร่แล้ว ระหว่างรออนุมัติ หากต้องแก้เนื้อหา ให้เลือก “Cancel this submission” เพื่อกลับไปสถานะร่าง เนื้อหาที่กรอกไว้จะไม่หาย แล้วส่งใหม่ และผู้ร่วมวิจัยที่อนุมัติไปแล้วต้องอนุมัติอีกครั้งหากมีการแก้รายละเอียดทีมวิจัย (Centre for Reviews and Dissemination, n.d.)

ถ้า PROSPERO ไม่รับ: ทางเลือกอย่าง OSF

เว็บไซต์ PROSPERO ระบุว่าหากรีวิวอยู่นอกขอบเขต ยังมีที่อื่นให้ลงทะเบียนหรือฝากโปรโตคอลฉบับเต็มได้ รวมถึง Open Science Framework (OSF) ซึ่งลงทะเบียนได้โดยไม่เสียค่าใช้จ่ายที่ osf.io/registries (Centre for Reviews and Dissemination, n.d.) ผู้ทำ scoping review หรือรีวิวประเภทอื่นที่ PROSPERO ไม่รับจึงมีทางเลือกที่ทำได้ทันที ส่วนการตีพิมพ์โปรโตคอลในวารสารก็เป็นอีกทางหนึ่งที่ทำให้เข้าถึงโปรโตคอลได้ตามข้อ 24b ของ PRISMA 2020 ตารางต่อไปนี้ช่วยตัดสินใจ

แก้ไขหลังลงทะเบียนอย่างไร: minor amendment และ major revision

การเปลี่ยนแผนระหว่างทางเป็นเรื่องปกติ สิ่งที่ผู้ตรวจต้องการคือเห็นว่าคุณบันทึกและอธิบายการเปลี่ยนแปลงอย่างโปร่งใส ทะเบียน PROSPERO มีสองระดับ คือ “Minor amendment” ซึ่งใช้ได้กับบางช่องเท่านั้น และ “Major revision” ซึ่งเปิดบันทึกทั้งฉบับ และต้องใช้เมื่อเปลี่ยนวิธีการทบทวนหรือรายละเอียดทีมวิจัย หากเริ่มแก้แบบ minor แล้วพบว่าควรเลือก major ให้ลบเวอร์ชันที่กำลังแก้ (ไม่กระทบเวอร์ชันที่เผยแพร่แล้ว) แล้วเลือก major revision ใหม่ ส่วนวันที่เริ่มและสิ้นสุดแก้ได้ แต่ระบบจะเก็บเหตุผลของการเปลี่ยนแปลงและแสดงในบันทึก การแก้ไขช่องที่แก้ได้ตลอดจะปรากฏใน audit trail ของบันทึก (Centre for Reviews and Dissemination, n.d.)

อย่าเปลี่ยนผลลัพธ์หลักหลังเห็นผลโดยไม่ประกาศ เพราะนั่นคือสิ่งที่การลงทะเบียนมีไว้ป้องกัน หากมีเหตุจำเป็น ให้เขียนไว้ในส่วนวิธีการว่าเปลี่ยนอะไร เมื่อใด และทำไม และให้ข้อความตรงกับประวัติเวอร์ชันของบันทึก

บริบทของนักวิจัยและนักศึกษาไทย

สำหรับผู้ที่ทำ Systematic Review เป็นวิทยานิพนธ์ มีสามประเด็น ประเด็นแรกคือภาษา โครงร่างวิทยานิพนธ์ของบางหลักสูตรเขียนเป็นภาษาไทย แต่ช่องทุกช่องของ PROSPERO ต้องกรอกเป็นภาษาอังกฤษ ส่วนโปรโตคอลฉบับเต็มและสตริงค้นหาที่แนบเป็นภาษาใดก็ได้ จึงควรเตรียมฉบับภาษาอังกฤษของคำถามวิจัยและเกณฑ์คัดเลือกพร้อมกับฉบับภาษาไทย ประเด็นที่สองคือสถานะนักศึกษา ทะเบียนไม่เผยแพร่รีวิวขนาดเล็กที่ทำเป็นส่วนหนึ่งของรายวิชา ถ้าวิทยานิพนธ์ของคุณเป็น Systematic Review เต็มรูปแบบที่ต้องการลงทะเบียนสาธารณะ ควรสอบถามที่ปรึกษาและทีมงาน PROSPERO ก่อนว่างานของคุณเข้าข่ายหรือไม่ เพราะข้อความในทะเบียนพูดถึงรีวิวขนาดเล็กในรายวิชา ไม่ได้ระบุกรณีวิทยานิพนธ์โดยตรง

ประเด็นที่สามคือข้อกำหนดของหน่วยงานที่คุณสังกัด ราชวิทยาลัยทันตแพทย์แห่งประเทศไทยออกประกาศว่าด้วยหลักเกณฑ์การส่งผลงานวิจัยเพื่อประกอบการสอบอนุมัติบัตรสาขาต่าง ๆ ลงวันที่ 15 พฤศจิกายน 2562 ข้อ 6.3 ระบุให้การวิจัยเอกสารเชิงประจักษ์ ได้แก่ systematic review หรือ meta-analysis เป็นลักษณะงานวิจัยที่ยอมรับได้ ประกาศฉบับนี้เป็นของราชวิทยาลัยทันตแพทย์ ไม่ใช่ข้อกำหนดของทุกสถาบัน และเนื้อหาที่ตรวจพบไม่ได้ระบุเรื่องการลงทะเบียนโปรโตคอลหรือ PROSPERO ผู้ที่อยู่ในหลักสูตรของสาขาหรือสถาบันอื่นจึงควรตรวจเกณฑ์ของราชวิทยาลัยหรือบัณฑิตวิทยาลัยของตนโดยตรง ก่อนวางแผนว่าจะลงทะเบียนอย่างไร

อีกจุดที่มักสับสนคือทะเบียนการทดลองทางคลินิกของไทย (TCTR) ซึ่งใช้กับการทดลองทางคลินิก ไม่ใช่โปรโตคอลของ Systematic Review ดูรายละเอียดการลงทะเบียนการทดลองใน คู่มือลงทะเบียน TCTR และเมื่อเตรียมโครงร่างฉบับเต็ม ดูองค์ประกอบที่กรรมการคาดหวังใน การเขียนโครงร่างวิทยานิพนธ์ในไทย

สรุป

PROSPERO ตอบคำถามของผู้ตรวจว่า “วางแผนไว้ก่อนจริงหรือไม่” หากรีวิวของคุณเข้าขอบเขต ให้ลงทะเบียนหลังโปรโตคอลนิ่ง และก่อนเริ่มสกัดข้อมูล ก่อนกดส่ง ให้ตรวจรายการต่อไปนี้

• รีวิวมีผลลัพธ์ด้านสุขภาพมนุษย์ และเป็น Systematic Review ไม่ใช่ scoping review หรือ literature review ที่ค้นอย่างเป็นระบบอย่างเดียว
• ยังไม่เริ่มสกัดข้อมูล และสถานะเริ่มต้นคือ planned หรือ ongoing
• โปรโตคอลนิ่งแล้ว เพราะการแก้ภายหลังสร้างเวอร์ชันสาธารณะใหม่
• ผู้สร้างบันทึกมี ORCID และผู้ร่วมวิจัยทุกคนพร้อมอนุมัติ
• กรอกทุกช่องเป็นภาษาอังกฤษ และแนบสตริงค้นหาเป็นลิงก์หรือไฟล์
• ระบุกลุ่มย่อยและวิธีสังเคราะห์ที่วางแผนไว้ล่วงหน้า
• ตรวจรีวิวที่คล้ายกันและเตรียมเหตุผลว่าทำไมรีวิวของคุณยังจำเป็น
• เตรียมวิธีบันทึกการแก้ไข และรายงานตามข้อ 24a-24c ของ PRISMA 2020 ให้ตรงกับสถานะจริง

หากต้องการให้ผู้เชี่ยวชาญช่วยตรวจโปรโตคอลก่อนลงทะเบียน หรือต้องการวางแผนการทบทวนอย่างเป็นระบบทั้งกระบวนการ ดูบริการ ทบทวนวรรณกรรม Systematic Review และ Meta-analysis ของเรา และสามารถใช้แบบฟอร์มที่ /tittot-rao/ หรืออีเมล [email protected] เพื่อสอบถาม ขอรายละเอียดเพิ่มเติม หรือสอบถามส่วนลดพิเศษสำหรับนักศึกษาและนักวิจัยที่ไม่มีทุนสนับสนุน บริการของเราดำเนินการตามแนวทาง ICMJE, COPE และ GPP3 โดยระบุการสนับสนุนด้านการเขียนและการแก้ไขในกิตติกรรมประกาศ

เอกสารอ้างอิง

1. Booth, A., Clarke, M., Dooley, G., Ghersi, D., Moher, D., Petticrew, M., & Stewart, L. (2012). The nuts and bolts of PROSPERO: an international prospective register of systematic reviews. Systematic Reviews, 1, 2. doi:10.1186/2046-4053-1-2 PMID: 22587842
2. Page, M. J., Shamseer, L., & Tricco, A. C. (2018). Registration of systematic reviews in PROSPERO: 30,000 records and counting. Systematic Reviews, 7(1), 32. doi:10.1186/s13643-018-0699-4 PMID: 29463298
3. Moher, D., Shamseer, L., Clarke, M., Ghersi, D., Liberati, A., Petticrew, M., et al. (2015). Preferred reporting items for systematic review and meta-analysis protocols (PRISMA-P) 2015 statement. Systematic Reviews, 4, 1. doi:10.1186/2046-4053-4-1 PMID: 25554246
4. Shamseer, L., Moher, D., Clarke, M., Ghersi, D., Liberati, A., Petticrew, M., et al. (2015). Preferred reporting items for systematic review and meta-analysis protocols (PRISMA-P) 2015: elaboration and explanation. BMJ, 350, g7647. doi:10.1136/bmj.g7647 PMID: 25555855
5. Page, M. J., McKenzie, J. E., Bossuyt, P. M., Boutron, I., Hoffmann, T. C., Mulrow, C. D., et al. (2021). The PRISMA 2020 statement: an updated guideline for reporting systematic reviews. BMJ, 372, n71. doi:10.1136/bmj.n71 PMID: 33782057
6. Centre for Reviews and Dissemination, University of York. (n.d.). PROSPERO: International prospective register of systematic reviews (help pages: eligibility for inclusion, how to register, terms of use, and field guidance; accessed 11 October 2026). https://www.crd.york.ac.uk/prospero/
7. ราชวิทยาลัยทันตแพทย์แห่งประเทศไทย. (2562). ประกาศว่าด้วยหลักเกณฑ์ วิธีการส่งผลงานวิจัยเพื่อประกอบการสอบเพื่ออนุมัติบัตรสาขาต่าง ๆ (ลงวันที่ 15 พฤศจิกายน 2562). https://www.royalthaident.org/files/exam/research_rule_2562.pdf