SPSS ฟรี: ทางเลือกถูกลิขสิทธิ์ jamovi JASP PSPP และ R

SPSS ฟรี ที่ถูกลิขสิทธิ์มีสี่ทางหลัก คือ jamovi, JASP, PSPP และ R (ใช้คู่กับ RStudio) และถ้าหลักสูตรกำหนดให้ใช้ SPSS ของ IBM จริง ทางที่ถูกต้องคือสิทธิ์ของมหาวิทยาลัย การทดลองใช้ หรือสิทธิ์สำหรับนักศึกษาที่ IBM เสนอ

SPSS ฟรี: ทางเลือกที่ถูกลิขสิทธิ์และต้องตรวจก่อนเลือก

นักศึกษาที่ต้องวิเคราะห์ข้อมูลบทที่ 4 มักเจอปัญหาเดียวกันคือ ไม่มีสิทธิ์ใช้ SPSS บนเครื่องส่วนตัว บทความนี้เปรียบเทียบเฉพาะโปรแกรมที่แจกจ่ายอย่างถูกต้อง และสำเนา SPSS ที่ไม่มีลิขสิทธิ์ละเมิดข้อกำหนดการอนุญาตใช้งานและไม่อยู่ในขอบเขตของบทความนี้ ข้อมูลทุกข้อด้านล่างมาจากหน้าทางการของแต่ละโปรแกรมที่ตรวจเมื่อ 11 ตุลาคม 2569 ถ้าหน้าทางการไม่ระบุ เราจะไม่เติมให้

• jamovi FAQ ของโครงการระบุว่า “free and open” ไม่ต้องจ่าย และใช้ได้ทุกวัตถุประสงค์รวมถึงงานเชิงพาณิชย์ (jamovi FAQ) ตัวโปรแกรมติดตั้งบน Windows, macOS และ Linux ได้
• JASP เผยแพร่ภายใต้สัญญาอนุญาต GNU Affero GPL v3 ซึ่งหน้าดาวน์โหลดระบุว่ารับประกันความเป็นของฟรี (JASP Download)
• PSPP เป็นซอฟต์แวร์เสรีภายใต้ GNU GPL เวอร์ชัน 3 หรือใหม่กว่า (GNU PSPP)
• R เป็นซอฟต์แวร์เสรีภายใต้ GNU GPL (R Project) ส่วน RStudio มีรุ่น open source และรุ่นเชิงพาณิชย์ (คู่มือ RStudio IDE)

“ฟรี” ไม่ได้แปลว่า “ได้ผลเหมือนกันทุกเมนู” ก่อนเลือกให้เขียนรายการวิธีวิเคราะห์ที่งานของคุณต้องใช้ แล้วเทียบกับตารางต่อไปนี้ ถ้ายังไม่ได้เลือกวิธีสถิติ ดู SPSS vs R vs Python และ 12 จุดที่ Reviewer ตรวจเจอบ่อย ก่อน

เปรียบเทียบ jamovi, JASP, PSPP และ R จากเอกสารทางการ

ข้อสังเกตจากตาราง: (1) ทั้งสี่โปรแกรมเปิดข้อมูลจากไฟล์ SPSS ได้ตามเอกสาร (PSPP ใช้คำว่าเข้ากันได้) และ jamovi ระบุตรง ๆ ว่านำเข้ามาเฉพาะข้อมูล ไม่ใช่การวิเคราะห์ ให้ถือว่าต้องรันการวิเคราะห์ใหม่เสมอ (2) ถ้าต้องการสร้างตารางแบบ APA แล้ววางลง Word หน้าแรกของ JASP ระบุว่ารองรับ (3) ถ้าต้องการให้ผู้อื่นทำซ้ำการวิเคราะห์ทุกขั้นตอน สคริปต์ R ทำได้ตรงที่สุด และ jamovi แสดงโค้ด R ของแต่ละการวิเคราะห์ได้ (4) PSPP ออกแบบให้ผู้คุ้นเคยกับ SPSS ใช้ง่าย แต่ควรตรวจเองว่าวิธีที่งานของคุณต้องใช้มีครบ เพราะรายการในหน้าแรกไม่ได้ครอบคลุมทุกวิธี และ FAQ ระบุว่าผู้ใช้เพิ่มความสามารถเองได้เพราะเป็นซอฟต์แวร์เสรี

ตัวเลือกจาก IBM และสิทธิ์ของมหาวิทยาลัยไทย

หน้า IBM SPSS Statistics (IBM) มีปุ่ม “Start free trial” แต่ไม่ได้ระบุจำนวนวันของการทดลอง จึงควรอ่านเงื่อนไขในขั้นตอนสมัครเอง และไม่ควรวางแผนทำงานทั้งเล่มบนช่วงทดลอง หน้าเดียวกันระบุว่ามี “Campus editions” ให้สถาบันการศึกษาซื้อสิทธิ์ใช้ทั้งมหาวิทยาลัยเพื่อการเรียนการสอนและการวิจัยที่ไม่ใช่เชิงพาณิชย์ และ “Student licenses” ซึ่งเป็นสิทธิ์รายบุคคลสำหรับนักศึกษาและอาจารย์ในราคาพิเศษผ่านตัวแทนจำหน่ายที่ IBM ระบุ นั่นคือเป็นตัวเลือกที่ไม่ฟรี แต่เป็นราคาพิเศษสำหรับการศึกษา เราไม่ระบุราคาเพราะหน้า IBM ไม่ได้ให้ราคาของสองรุ่นนี้

บริบทไทย: บางมหาวิทยาลัยอาจมีสิทธิ์ใช้ SPSS ให้นักศึกษาและบุคลากรอยู่แล้ว แต่เงื่อนไข (ติดตั้งในเครื่องส่วนตัวได้หรือไม่ ใช้ได้ถึงเมื่อใด) เป็นของแต่ละสถาบัน เราไม่ได้ยืนยันข้อเสนอของมหาวิทยาลัยใดโดยเฉพาะ ให้ตรวจหน้าฝ่ายเทคโนโลยีสารสนเทศหรือสำนักวิทยบริการของมหาวิทยาลัยของคุณเอง แล้วถามสามข้อ คือ มีสิทธิ์ใช้ SPSS สำหรับนักศึกษาหรือไม่ ใช้บนเครื่องส่วนตัวได้หรือไม่ และสิทธิ์สิ้นสุดเมื่อใด FAQ ของ PSPP ยังกล่าวว่า หลายสถาบันมีนโยบายไม่บังคับให้นักศึกษาใช้ซอฟต์แวร์ที่ต้องซื้อเมื่อมีทางเลือกอื่น และแนะนำให้ตรวจว่าสถาบันของคุณมีนโยบายนี้หรือไม่ (PSPP FAQ) ซึ่งเป็นความเห็นของโครงการ PSPP ไม่ใช่ระเบียบของสถาบันไทย ถ้าต้องส่งผลวิเคราะห์ให้กรรมการ ดูรูปแบบการรายงานผลที่ SPSS แปลผล บทที่ 4 และ บทที่ 4 ผลการวิเคราะห์ข้อมูล

กฎตัดสินใจเลือกโปรแกรม

ลำดับที่ใช้ได้จริง (ตัวอย่างสมมติ: นักศึกษาปริญญาโทต้องส่งบทที่ 4 ภายใน 6 สัปดาห์)

1. ถามก่อนติดตั้ง: เขียนอีเมลถึงอาจารย์ที่ปรึกษาและตรวจคู่มือบัณฑิตวิทยาลัย ว่าต้องแนบ output ไฟล์ .sav หรือ syntax ของ SPSS หรือไม่ ถ้า “ไม่” ไปข้อ 3
2. ถ้า “ใช่”: ตรวจสิทธิ์ของมหาวิทยาลัยก่อน ถ้าไม่มีจึงพิจารณาทดลองใช้หรือสิทธิ์นักศึกษาจาก IBM และเผื่อเวลาให้ครอบคลุมช่วงวิเคราะห์ทั้งหมด
3. ถ้าชอบคลิกเมนู: เลือก jamovi ถ้าอยากเห็นโค้ด R ควบคู่ หรือ JASP ถ้าต้องการวางตาราง APA ลง Word หรือใช้สถิติแบบเบย์ หรือ PSPP ถ้าต้องการหน้าตาและ syntax แบบ SPSS
4. ถ้าพร้อมเขียนโค้ด: ใช้ R กับ RStudio เหมาะเมื่อข้อมูลซับซ้อน ต้องวิเคราะห์ซ้ำหลายรอบ หรือผู้ทบทวนขอสคริปต์
5. ตรวจซ้ำก่อนส่ง: รันการทดสอบหลักหนึ่งการทดสอบในโปรแกรมที่สอง ถ้าค่าสถิติทดสอบและ p ไม่ตรงกัน ให้หาสาเหตุก่อน (ชนิดการทดสอบ วิธีจัดการค่าสูญหาย หรือรหัสกลุ่ม)

ย้ายข้อมูลจาก SPSS (.sav) ไป R: ตัวอย่างโค้ด

เอกสารของ haven ระบุว่า read_sav() อ่านทั้งไฟล์ .sav และ .zsav และเก็บป้ายกำกับตัวแปรไว้ใน attribute “label” ของแต่ละตัวแปร (haven: read_spss) ตัวอย่างต่อไปนี้ใช้ข้อมูลสมมติที่สร้างด้วย set.seed(2026) จึงไม่ได้มาจากงานวิจัยจริง โค้ดรันด้วย R 4.3.3 และ haven 2.5.5

library(haven)
d <- read_sav("data.sav")            # อ่านไฟล์ SPSS (.sav หรือ .zsav)
attr(d$group, "label")               # ป้ายกำกับตัวแปร (variable label)
attr(d$group, "labels")              # ป้ายกำกับค่า (value labels) เช่น control = 1, program = 2
d$group_f <- as_factor(d$group)      # แปลงเป็น factor ที่ใช้ชื่อป้ายกำกับ
t.test(score ~ group_f, data = d)    # Welch t-test

# ตัวอย่างสมมติ (ข้อมูลสร้างด้วย set.seed(2026), กลุ่มละ 30): ผลที่ได้
#   t = -2.14, df = 52.26, p-value = 0.037
#   mean in group control = 49.28, mean in group program = 54.52

จุดที่ควรตรวจหลังอ่านไฟล์ มีสามข้อ หนึ่ง ค่าที่ผู้ใช้กำหนดเป็น missing ใน SPSS จะถูกแปลงเป็น NA ตามค่าเริ่มต้น และจะเก็บเป็นประเภทพิเศษเมื่อตั้ง user_na = TRUE (เอกสาร haven) สอง จำนวนผู้ตอบและความถี่ของแต่ละกลุ่มต้องตรงกับที่เห็นใน SPSS สาม เอกสาร haven ระบุว่าการเข้ารหัสอักขระที่ไฟล์ระบุไว้บางครั้งไม่ถูกต้อง จึงมีอาร์กิวเมนต์ encoding ให้กำหนดเอง ถ้าข้อความภาษาไทยในไฟล์แสดงผลเพี้ยน ให้ทดลองกำหนดค่านี้ (เราไม่ได้ทดสอบกับไฟล์ภาษาไทยหลายรูปแบบ) ตัวอย่างการวิเคราะห์ ROC ด้วย R ดูที่ sensitivity specificity และ ROC ใน R

อ้างอิงโปรแกรมในส่วน Methods ให้ถูกต้อง

Smith และคณะ (2016) สรุปหลักการอ้างอิงซอฟต์แวร์ของ FORCE11 Software Citation Working Group ว่าซอฟต์แวร์ควรได้รับการอ้างอิงเป็นผลงานวิจัย ในทางปฏิบัติให้ทำสามอย่าง ใช้ข้อความอ้างอิงที่แต่ละโครงการแนะนำ ระบุเวอร์ชันที่ใช้จริง และอ้างอิงแพ็กเกจหรือโมดูลที่ใช้ด้วย ข้อความที่หน้าทางการให้ไว้ ณ วันที่ตรวจสอบมีดังนี้

• jamovi: “The jamovi project (2026). jamovi (Version 2.7) [Computer Software]. Retrieved from https://www.jamovi.org” (jamovi About) และหน้าเดียวกันบอกว่าแต่ละการวิเคราะห์มีข้อความอ้างอิงเฉพาะอยู่ในโปรแกรม
• JASP: “JASP Team (2026). JASP (Version 0.98.0) [Computer software].” (JASP FAQ) โปรดสังเกตว่าในหน้าเดียวกัน ข้อความหลักและ BibTeX ระบุเวอร์ชันไม่ตรงกัน (0.98.0 และ 0.98.1) ให้ใช้เวอร์ชันที่คุณใช้จริง บทความวิชาการที่อธิบาย JASP คือ Love และคณะ (2019)
• R: ใช้ผลของคำสั่ง citation() ใน R ที่ติดตั้งอยู่ (โค้ดด้านล่าง) ใน R 4.3.3 ที่เราใช้ ได้ “R Core Team (2024). R: A Language and Environment for Statistical Computing. R Foundation for Statistical Computing, Vienna, Austria. https://www.R-project.org/” ปีจะเปลี่ยนตามเวอร์ชัน
• PSPP: เราไม่พบข้อความอ้างอิงที่โครงการแนะนำบนหน้าแรกหรือ FAQ จึงควรระบุชื่อโปรแกรม เวอร์ชัน (หน้าแรก ณ วันตรวจสอบแสดงรุ่น 2.1.2) และ URL ตามรูปแบบซอฟต์แวร์ของสไตล์การอ้างอิงที่วารสารกำหนด

citation()               # วิธีอ้างอิง R ตามเวอร์ชันที่คุณติดตั้ง
citation("haven")        # วิธีอ้างอิงแพ็กเกจที่ใช้ (เปลี่ยนชื่อแพ็กเกจได้)
R.version.string         # บันทึกเวอร์ชันไว้ในส่วน Methods

ตัวอย่างประโยคในส่วน Methods (สมมติ): “Data were analysed using jamovi (Version 2.7; The jamovi project, 2026). Welch’s t-test compared scores between groups; two-sided p < 0.05 was considered significant.” ถ้าเปลี่ยนโปรแกรมระหว่างงาน ให้ระบุว่าใช้โปรแกรมใดกับการวิเคราะห์ใด

สรุป

• ยืนยันข้อกำหนดของหลักสูตรหรือวารสารก่อนว่าต้องใช้ SPSS หรือไม่ ถ้าไม่ต้อง ทางเลือกฟรีที่ถูกลิขสิทธิ์คือ jamovi, JASP, PSPP และ R
• เทียบรายการสถิติที่ต้องใช้กับตารางในบทความนี้ และอ่านหน้าทางการของโปรแกรมที่เลือกอีกครั้งก่อนเริ่มงาน เพราะรุ่นและฟีเจอร์เปลี่ยนได้
• ถ้าต้องใช้ SPSS ตรวจหน้า IT ของมหาวิทยาลัยตนเองก่อน แล้วค่อยพิจารณาทดลองใช้หรือ student licence ของ IBM
• เปิดไฟล์ .sav ในโปรแกรมใหม่แล้วตรวจจำนวนผู้ตอบ ป้ายกำกับค่า และค่าสูญหายให้ตรงกับต้นฉบับ
• รันการทดสอบหลักซ้ำในโปรแกรมที่สองและบันทึกสคริปต์หรือไฟล์โครงการ
• อ้างอิงโปรแกรมพร้อมเวอร์ชันในส่วน Methods ตามข้อความที่โครงการแนะนำ

ถ้าต้องการให้ผู้เชี่ยวชาญตรวจหรือทำซ้ำการวิเคราะห์ของคุณในโปรแกรมที่เลือก ดูบริการ วิเคราะห์สถิติ และสอบถามส่วนลดสำหรับนักศึกษาหรือนักวิจัยที่ไม่มีทุน หรือขอคำชี้แจงเพิ่มเติมผ่านแบบฟอร์มที่ ติดต่อเรา หรืออีเมล [email protected] บริการของเราดำเนินการตามแนวทาง ICMJE, COPE และ GPP3

เอกสารอ้างอิง

1. GNU Project. (n.d.). GNU PSPP; PSPP FAQ. https://www.gnu.org/software/pspp/ ; https://www.gnu.org/software/pspp/faq.html
2. IBM. (n.d.). IBM SPSS Statistics. https://www.ibm.com/products/spss-statistics
3. JASP Team. (n.d.). JASP: Features; FAQ; Download. https://jasp-stats.org/features/ ; https://jasp-stats.org/faq/ ; https://jasp-stats.org/download/
4. Love, J., Selker, R., Marsman, M., Jamil, T., Dropmann, D., Verhagen, J., … Wagenmakers, E.-J. (2019). JASP: Graphical statistical software for common statistical designs. Journal of Statistical Software, 88(2). doi:10.18637/jss.v088.i02
5. Posit Software, PBC. (n.d.). RStudio IDE user guide. https://posit.co/download/rstudio-desktop/
6. R Core Team. (2024). R: A language and environment for statistical computing. R Foundation for Statistical Computing. https://www.R-project.org/ (ข้อความอ้างอิงจาก citation() ใน R 4.3.3); R Project. (n.d.). What is R? https://www.r-project.org/about.html
7. Smith, A. M., Katz, D. S., Niemeyer, K. E., & FORCE11 Software Citation Working Group. (2016). Software citation principles. PeerJ Computer Science, 2, e86. doi:10.7717/peerj-cs.86
8. The jamovi project. (n.d.). jamovi: Home; FAQ; About; Documentation. https://www.jamovi.org/ ; https://www.jamovi.org/faq.html ; https://www.jamovi.org/about.html ; https://docs.jamovi.org/
9. Wickham, H., Miller, E., & Smith, D. (2025). haven: Import and export ‘SPSS’, ‘Stata’ and ‘SAS’ files (R package version 2.5.5). https://haven.tidyverse.org/reference/read_spss.html